sacral landscape paintings landschappen sacraal peinture paysage

De centrale vraag die als thema voortdurend terugkeert in mijn werk is de vraag of het transcendente, het goddelijke valt aan te wijzen in onze werkelijkheid. Toont God of de goddelijke werkelijkheid zich in het landschap? Wordt de hemel of een glimp van de hemel zichtbaar op de aarde?

Niet het antwoord op deze vraag, maar de zoektocht naar sporen van het goddelijke, de goddelijke aanwezigheid, kabod (Hebreeuws voor heerlijkheid, gloria in het Latijn), staat centraal. Ik ben van mening dat dit een zoektocht is die nooit wordt afgesloten. Elke benoeming van het goddelijke blijft noodzakelijker wijze een vorm van taalspel waarin de metafoor vaak de hoofdrol speelt. God is niet empirisch zichtbaar te maken voor onze zintuigen, maar bepaalde ervaringen van bijvoorbeeld licht in het landschap komen in de buurt. Voor mij persoonlijk kan licht een sleutel zijn om de vraag naar het goddelijke te verkennen en te illustreren.

Plotseling was er bij de engel een heel leger uit de hemel; ze loofden God met de woorden: ‘Glorie aan God in de hoogste hemel, en op aarde vrede onder de mensen in wie Hij een welgevallen heeft.’ Lukas 2,13-14

De tekst van dit kerstverhaal, de verschijning van de engel aan de herders (om te melden dat er een Messias was geboren), en de hemel vol engelen , was voor mij in 1995 de aanleiding om te vragen of Gods werkelijkheid ook op andere wijzen zichtbaar kan worden gemaakt in het landschap. Niet alleen in de Schrift, in het verhaal, het beschrijven van de werkelijkheid, maar ook in de kunst bijvoorbeeld, in het bijzonder via de schilderkunst, waarin het landschap centraal staat. Een bestudering van het werk van schilders zoals Caspar David Friedrich (1774-1840), Anselm Kiefer (1945) en Kaij Higashiyama sterkte me in de opvatting dat ik niet de enige was die een dergelijke zoektocht ondernam. De specifieke vraag of God zichtbaar kan worden in het landschap is misschien niet zo expliciet gesteld door deze kunstenaars maar hun werk laat zien dat zij om deze thematiek cirkelen en dat zij de religieuze tradities waaruit zij zijn voortgekomen verkennen in hun werk.

Het landschap is bij uitstek in mijn optiek de plek waar hemel en aarde bij elkaar komen. De horizon legt daarvan getuigenis af en kan ons leren hoe wij in onze religieuze traditie hiervan gebruik hebben gemaakt om onze ervaren werkelijkheid binnen de categorieën van ruimte en tijd betekenis te geven. Perceptie, perspectief en betekenisgeving zijn daarbij drie centrale begrippen. Perceptie van de ons omringende werkelijkheid via onze zintuigen, het perspectief dat wij (altijd ) innemen staande in het landschap, waar kom je vandaan, waar ga je naar toe, wat wil je en waar wil je naar toe gaan en wanneer, en de betekenisgeving, hoe gaan we om met datgene wat we waarnemen en vanuit welke optiek. Samen vormen perceptie, perspectief en betekenisgeving begrippen die met elkaar verbonden zijn en die elkaars inhoud beïnvloeden. De wisselwerking tussen deze drie begrippen komt ook in mijn werk ter sprake in de thematisering van de vraag naar het goddelijke. Algemeen kunnen we vragen naar wat eerst was. Was er eerst perceptie van het goddelijke en kwamen perspectief en betekenisgeving achteraf? Bepaalde verhalen uit de Schrift lijken dit te suggereren. Omgekeerd kun je ook vragen of er niet eerst betekenisgeving was, de formulering van het verlangen naar een transcendente werkelijkheid die gestalte krijgt in verhalen over het goddelijke en de perceptie van het goddelijke en aansluiten bij het perspectief dat door de perceptie van het goddelijke wordt opgeroepen. Het probleem blijft onopgelost. ´Ieder zoeke zijn eigen weg hoe het goddelijke te benaderen.´ De weg via de schilderkunst is bijzonder. Niet zozeer omdat er verf aan te pas komt maar omdat het landschap ook metafoor kan zijn voor leven. Het landschap van het leven, als toegang en opstap voor betekenisgeving, hoe men zijn eigen leven wil zien in het licht van de ervaring en het perspectief daarop. De schilderkunst kan daarbij putten uit een zeer rijke traditie aan bronnen met religieuze en mystieke teksten. Daarbij gaat het niet alleen om verbeelding van het gehoorde en gelezene, maar vooral om de verdieping van de eigen zoektocht. Schilderen is niet het vertellen van verhalen met behulp van het beeld, schilderen is zelf een wijze van in de werkelijkheid staan en van ervaren. Het schilderij, een station op de zoektocht, een kleine halteplaats, verwijst niet naar het goddelijke, ook niet als bewijs, maar het is zelf uitdrukking van een proces waarin het goddelijke gezocht wordt. Het schilderij is dus eerder betekenisgeving dan weerslag van een perceptie. Het schilderij helpt de perceptie een eind op weg. Het schilderij legt een perspectief bloot op het goddelijke. Dat is dus een andere en omgekeerde weg hoe afbeeldingen meestal lijken te werken. Het is geen af-beelding van een bestaande werkelijkheid maar het is als beeld en geschreven in beeldtaal zelf werkelijkheid geworden. "Het schilderij geeft te denken", om Paul Ricoeur te parafraseren «Le symbole donne à penser».

In mijn werk keren thema's voortdurend terug: horizon, aarde, akker, bergen, licht, lucht en water, vuur, hemel, betekenis en perspectief. Daarnaast grijp ik terug op begrippen uit de mystieke traditie waarin kabod (heerlijkheid) en licht centrale elementen zijn. In collages breng ik het beeld (foto) samen met het landschap en wordt het beeld tot nieuw landschap. In landschappen die cirkelen om de verbeelding van de kruisweg, het leven als lijden en weg door dit lijden heen, krijgt het licht een eigen dimensie en staat het landschap symbool voor de betekenis die ik aan sommige teksten toeken. Uiteindelijk is mijn schilderen een vorm van religieuze zoektocht met behulp van verf. Het gaat ook niet om het eindresultaat. Elk schilderij is er maar een op deze weg. Het zijn markeringspunten en ze leggen getuigenis af van deze weg. Het verhaal is belangrijker dan het schilderij. Uiteindelijk is het de toeschouwer die zijn eigen betekenisgeving hieraan toevoegt en verder uitdiept. Daartoe willen deze pagina's in dit web ook oproepen. Reacties hierop zijn welkom. j.hacking@studentenkerk.ru.nl